EĞİTİMİN SINIRI, ANGAJMANIN GERÇEĞİ "Operasyonel Ortamlarda Bilişsel Esneklik ve Senaryo Eğitiminin Sınırları"

Bu makale akademik çerçeveden yararlanmakla birlikte, teorik kavramların yanına kasıtlı olarak saha örnekleri ve somut açıklamalar eklenmiştir. Amaç, araştırmacı ile uygulayıcının aynı metinden eşit düzeyde yararlanmasını sağlamaktır

ÖZET

Operasyonel eğitim alanında hâkim varsayım, önceden planlanmış senaryoların saha performansını güvence altına aldığı yönündedir. Bu makale söz konusu varsayımın nörobilimsel, fizyolojik ve operasyonel açıdan yetersiz kaldığını savunmaktadır.

Senaryo eğitiminin neden saha gerçekliğine transfer etmediği; Siddle ve Grossman'ın stres fizyolojisi araştırmaları, Davids ve Araújo'nun Kısıt Güdümlü Yaklaşımı ve Klein'ın Tanıma Temelli Karar Alma modeli çerçevesinde çözümlenmektedir. Atıcılık, yüksek stres altında insan performansının en ölçülebilir biçimde gözlemlendiği disiplin olarak laboratuvar bağlamı işlevi görmektedir.

Anahtar Kelimeler: bilişsel esneklik, senaryo eğitimi, training scars, Kısıt-Güdümlü Yaklaşım, Tanıma-Temelli Karar Alma, komuta felci, stres fizyolojisi

1. GİRİŞ: PLANSIZLIĞIN ANATOMİSİ

1986 yılında Miami'de FBI ajanları, bir banka soyguncusunu durdurmak için ona müdahale etti. Operasyona katılan ajanların poligon sicilleri üst düzeydeydi: teknik açıdan yetkin, iyi eğitimli nişancılardı.

Sahada sekiz ajana karşı iki ajanın ölümüne, beşinin yaralanmasına yol açan bir direniş gösterdi soyguncular. Soruşturma rahatsız edici bir soruyu gündeme taşıdı: bu insanlar poligonda her şeyi doğru yapıyordu sahada neden başarısız oldular?

Başka bir vaka da. Grossman ve Christensen (2004), On Combat'ta gerçek çatışmalardan derlenen sistematik bir paradoksu belgelemektedir: eğitimde titizlikle öğretilen prosedürler, yüksek stres altında ya tamamen kaybolur ya da beklenmedik biçimlerde geri döner.

Onlarca yıl boyunca polis memurları poligonlarda antrenman yaparlar. Antrenman bitince kovanlar sürecin doğası gereği yerdedir. Ve memurun onları toplaması temizlik prosedürünün zorunlu gereksinimidir. Her antrenman sonrası Polis memurları bunları yüzlerce kez tekrarlarlar. Gerçek çatışmada silah boşaldığında gayri ihtiyarı otomatik olarak kovanları alırlar ve ceplerine koyarlar.

Bazı memurlar raprolarında çatışma sonrası ceplerinde boş kovan bulduğunu; ve onların nasıl oraya girdiğini hatırlamıdıklarını yazmışlardır. Daha ağır olanı: bazı memurlar aktif çatışma sırasında, hayatta kalmak için her saniyenin kritik olduğu anda, silahı doldurmak yerine kovan toplarken hayatlarını kaybetmiştir.

Bu makale tek bir soruyu sormaktadır: Eğitimde onca yaptığın doğru eylem sahada nasıl olur da istemsizce bir yanlışa dönüşür.? Cevap, eğitim paradigmalarının insan beyninin fizyolojik ve bilişsel mimarisiyle köklü uyumsuzluğunda yatmaktadır. Atıcılık bu sorunun analizi için ideal bir laboratuvardır: geri bildirim anlıktır, hata gizlenemez, stres ölçülebilir. Bulgular ise yalnızca atıcılıkla sınırlı değildir; LE ve MIL operasyonel eğitiminin tüm spektrumuna bu uygulanabilir.

2. STRESİN FİZYOLOJİSİ: NEDEN BEDEN ONA EN İHTİYAÇ DUYULDUĞUNDA YANIT VERMEZ.

Eğitmen ve öğrenci silah kontrolü pratiği: antrenman bağlamı saha bağlamını yeniden üretemez.

2.1 Kalp Atım Hızı ve Performans Eğrisi

Siddle (1995) ve Grossman (2004), stres kaynaklı kalp atım hızı artışının motor performans üzerindeki etkisini kapsamlı biçimde belgelemiştir. Sonuç sezgisel değildir: performans, artan uyarılmayla önce yükselir, sonra dramatik biçimde çöker. 115–145 BPM aralığı optimum bölgedir. Kompleks motor beceriler, görsel ve bilişsel tepki süresi bu aralıkta zirvededir. 115 BPM'i aştığı noktadan itibaren ince motor beceriler bozulmaya başlar. 145 BPM üzerinde bilişsel işleme kapasitesi düşer, algısal daralma "tünel görme" ortaya çıkar. 175 BPM üzerinde yalnızca temel hayatta kalma refleksleri sürdürülebilir hale gelir; beyin "savaş ya da kaç" moduna geçer ve kompleks karar alma devre dışı kalır.

Burada kritik bir ayrım vardır: bu etkiler yalnızca stres ve adrenalin kaynaklı kalp atım hızı artışında ortaya çıkar. Koşu bandında aynı kalp atım hızına ulaşmak aynı bozulmayı üretmez. Bu, poligonda fiziksel antrenmanın neden yetersiz kaldığını açıklar: beyin egzersiz stresini hayatta kalma stresinden ayırt eder ve her ikisine farklı yanıt verir.

2.2 Training Scars: Yanlış Şeyi Öğrenmek

Grossman ve Christensen (2004), biyomekanik literatüründen Spesifisite Yasası'nı operasyonel bağlama taşır: organizma yalnızca antrenman ettiği hareketi geliştirir. Bu ilke tasarlandığı bağlamın dışında da istenmedik biçimde çalışır.

Training scars kavramı bunu ifade eder: antrenman sürecinde yanlış bağlamda pekiştirilen bir hareket, yüksek stres altında bilinçdışı olarak yeniden ortaya çıkar. Beyin stres altında en sık pekiştirilen örüntüye döner doğruluğu değil, frekansı hatırlar.

Bir polis memuru, anrenmalarda partneri ile yaptığı çalışmalarda kendisine doğrultulmuş silahı bir manvera tekniği ile partnerinin elinden kusurusuzca alıyordu, çalışma tamamladığında ile silahı partnerine geri veriyordu. Bunu belki yüzlerce, belki binlerce kez tekrar ediyordu.

Gerçek bir karşılaşmada köşeden çıkan şüpheli silahı doğrulttu. Memurun eli refleksle silahı doğru teknikle silahı karşısındakinin elinden kusursuzca aldı. Ancak sonra antrenmandan hatırladığı refleksle şüpheliye silahı geri verdi çünkü antrenmanında her tekrar böyle bitmişti. Neyseki diğer polisin olaya müdehalesi şüpheliyi durdurmayı başardı bu memuru ölümden kurtardı.

Senaryo eğitiminin paradoksu da budur: senaryo doğru prosedürü pekiştirirken, aynı zamanda o prosedürün dışında kalan her durumu karşılıksız bırakır. Sahada senaryo dışına çıkıldığında operatörün elinde iki şey kalır: ya donup kalır, ya da beyninin en çok tekrar ettiği şeyi yapar. Her ikisi de ölümcül olabilir.

3. TEORİK ÇERÇEVE: NEDEN SENARYO TRANSFER ETMİYOR

Bağlam değiştikçe optimal çözüm yeniden hesaplanır.

3.1 Ekologik Psikoloji: Bağlam Olmadan Beceri Olmaz

Davids ve Araújo'nun (2010) Kısıt-Güdümlü Yaklaşımı (KGY), optimal hareketin önceden kodlanmış bir kalıp olmadığını; her seferinde mevcut kısıtların içinde yeniden hesaplandığını ileri sürer.

Weaver (Jack Weaver durusu) duruşu 1950 lerden bu yana uzun yıllar 'evrensel doğru duruş' olarak öğretilmiştir. Hücum yeleği kullanımı yaygınlaştığında Isosceles (ikizkenar) duruşunun anatomik üstünlüğü ön plana çıkmış ve paradigma değişmiştir. Teknik değişmedi; kısıt değişti hucum yeleği yeni bir çevresel kısıt olarak sisteme girdi ve buna bağlı olarak optimal çözüm yeniden hesaplandı.

Bu bizi şu sonuca ulaştırır 'Evrensel doğru teknik' diye bir şey yoktur; kısıtların içinde optimal olan vardır.

KGY'nin (Kısıt Güdümlü Yaklaşım) orijinali Constraints-Led Approach (CLA) pratik eğitim çıkarımı şudur: eğitimcinin görevi doğru hareketi öğretmek değil, öğrencinin değişen kısıtlar altında optimal hareketi kendi başına hesaplayabilmesini sağlamaktır.

3.3 Tanıma-Temelli Karar Alma: Taktik Teknikten Önce Gelir

Klein'ın Recognition-Primed Decision modeli (1998), uzman karar almanın analitik süreçten alternatifleri karşılaştırarak optimum seçme temelden farklı işlediğini gösterir. Uzman önce tanır, sonra hareket eder.

Deneyimli bir operatör yeni bir ortama girdiğinde durumu analiz etmez; tanır. Yıllar içinde inşa ettiği örüntü eşleştirme kütüphanesi (Pattern-tekrar eden bilinen), analitik süreçten çok daha hızlı ve doğru bir sinyal üretir. Klein'ın araştırmaları, uzmanların büyük çoğunluğunun alternatifleri karşılaştırmak yerine ilk tanıdıkları örüntü üzerinden hareket ettiğini göstermiştir. Stres altında bu mekanizma daha da baskın hale gelir: analitik kapasite daraldığında tanıma kapasitesi devreye girer.

Bu model kritik bir çıkarım üretir: taktik değerlendirme, teknik yürütmeden önce tamamlanmaktadır. Operatör önce durumu okur, sonra hareketi seçer. 'Teknik taktikten bağımsız var olabilir' önermesi bu perspektiften dolayı sorunludur!.

4. SAHA GÖZLEM LİTERATÜRÜ

4.1 Komuta Felci: Anlamın Çöküşü

Weick (1993), 1949 yılında Montana'da yaşanan Mann Gulch yangın felaketini analiz ederek 'kozmolojik bölüm' kavramını geliştirmiştir: kişinin eylem çerçevesinin bütünüyle çöktüğü, dünyanın anlaşılmaz hale geldiği an. 13 itfaiyeciden 12'si hayatını kaybetmiştir.

Yangın ekibi dağ yamacına indiğinde senaryo bellidir: yangını sınırlayacak, tahliye rotasını koruyacaktır. Ancak yangın beklenmedik biçimde hız kazanmış komuta yapısı çökmüştür.

Ekip lideri Dodge, bir 'karşı yangın' başlatarak ekibinin geçebileceği yanmış bir alan oluşturmak için. Bu taktik işe yaradı ve Dodge hayatta kaldı. Ancak ekibin geri kalanı bu kararı anlamadı, takip etmedi ve kaçmaya çalıştı. Hepsini alevler yakaladı. Dodge'un yöntemi eğitimde yoktu; anlık bir adaptasyondu. Ekip ise senaryo dışına çıkıldığında bağımsız karar alamadı.

Dixon (1976), komuta felcine yatkın oparatörlerin ortak özelliklerini belirlemektedir: bilişsel katılık, belirsizliğe toleranssızlık, otoriter kişilik yapısı. Dixon'ın en rahatsız edici bulgusu şudur: yüksek rütbe ve kapsamlı eğitim bu yetmezliğe karşı koruyucu değildir.

4.2 Faydalı Sapma: Prosedür Dışı Başarı Paradoksu

Reason'ın insan hatası taksonomisi (1990), 'prosedür dışı davranış'ı her zaman hata olarak nitelendirmez. Reason'ın pratik sürüklenme (practical drift) kavramı, yazılı prosedürden kademeli sapmanın belirli koşullar altında normalize olduğunu gösterir.

1986 Challenger uzay mekiği felaketi, prosedüre uymanın sistemi nasıl çökertebileceğinin en bilinen örneğidir. Mühendisler O ring sorununu raporladı; hiyerarşi prosedürü izledi ve fırlatmaya onay verdi. Kural kitabı işlendi, sistem çöktü. Reason buna 'latent failure' gizli başarısızlık diyor: prosedürün içine gömülü olan, ancak baskı altında aktive olan sistemik hata. Başarılı sapmaları mümkün kılan bilişsel özelliklerin belirlenmesi ve bu özelliklerin eğitimle geliştirilebilip geliştirilemeyeceği, operasyonel eğitim açısından kritik bir araştırma sorusunu oluşturmaktadır.

4.3 Asimetrik Operatif Üstünlük

Van Creveld (1985), teknik ve lojistik üstünlüğün operasyonel başarıyı garanti etmediğini gösterir. Alman Auftragstaktik ( Görev takdiği) sisteminin özü şudur: komutan 'ne yapılacağını' değil 'neden yapılacağını' bildirir; yürütme biçimi sahada durumu en iyi değerlendirebilecek en düşük seviyedeki komutana bırakılır.

İkinci Dünya Savaşı'nda Alman komutanlar düşman hattını kırıp fırsat doğduğunda, üst komutadan onay beklemeden harekete geçti. Karşı taraftaki müttefik komutanlar ise merkezi komutayla koordinasyon için bekledi ve bu bekleme sırasında fırsat kapandı. Aynı teknik kaynaklarla donanmış iki ordu, komuta felsefesindeki bu tek fark nedeniyle tutarsız sonuçlar üretti. Van Creveld'in bulgusu şudur: merkezi komuta sistemleri, bilgiyi yukarı taşıma ve kararı aşağı indirme sürecinde kaçınılmaz gecikmeler yaratır; bu gecikme operasyonel gerçeklikle komuta kararı arasındaki uçurumu büyütür.

Kilcullen (2009), bu perspektifi modern asimetrik çatışmaya taşır: operatif üstünlüğün kaynağı teknoloji değil, bilişsel çevikliktir. Murray ve Millett (1996), kurumsal öğrenme direncini belgeler: organizasyonlar da bireyler gibi yanlış alışkanlıkları pekiştirebilir.

5. ALTERNATİF EĞİTİM MODELİ

Gerçek stres koşulları altında kapasite inşası senaryo değil, fizyolojik gerçeklik.

5.1 Stres Aşılaması: Senaryo Değil, Fizyolojik Gerçeklik

Grossman (2004), stres aşılamasını şöyle tanımlar: gerçek stres koşulları altında önceki başarı deneyimi, benzer durumlarda geleceğe dönük başarıyı kolaylaştırır. Mekanizma senaryo tekrarıyla değil; kontrollü dozlarda gerçek fizyolojik uyarılma yaratılmasıyla işler.

Bir atıcı antrenmanında kalp atım hızını yükselten fiziksel egzersizin hemen ardından teknik uygulamaya geçirilirse, beyin egzersiz stresini gerçek tehdit stresinden ayırt eder. Ancak gerçek adrenalinin belirsizlik, zaman baskısı, gözlemlenme kaygısı tetiklendiği bir baskı ortamında aynı tekniği başarıyla uygulamak mümkün olursa, beyin bir örüntü kaydeder: 'Bu koşullarda işlev görebilirim.' Wellington bunu şöyle özetler: 'Hiç kimse iyi yaptığını bildiği şeyden korkmaz.'

Stres aşılamasının training scars'tan (eğitim kalıbı) farkı belirleyicidir: pekiştirilen şey belirli bir prosedür değil, baskı altında işlev görme kapasitesidir. Prosedür değişse bile kapasite kalır.

5.2 Kısıt Manipülasyonu: Prensip, Prosedür Değil

KGY'den (Kısıt Güdümlü Yaklaşım) orijinali Constraints-Led Approach (CLA)  çıkan pratik ilke şudur: eğitimci sistematik olarak kısıtları değiştirir, görevi değil.

Geleneksel atıcılık antrenmanı: aynı mesafe, aynı ışık, aynı hedef düzeni, aynı zaman. Opratör prosedürü ezberler. KGY tabanlı antrenman: mesafe değişir, ışık değişir, hedef sayısı değişir, zaman baskısı değişir. Operatör her seferinde yeni bir hesaplama yapmak zorunda kalır.

Antrenman bittikten sonra Operatörün elinde belirli bir prosedür değil, hesaplama kapasitesi vardır. Sahada kısıtlar değiştiğinde her zaman değişir bu kapasite devreye girer.

Bu yaklaşımda eğitimin çıktısı 'doğru hareketi yapabilen operatör' değil, 'kısıtlar değiştiğinde doğru hareketi yeniden hesaplayabilen operatör'dür. Birincisi poligonda ölçülür; ikincisi sahada fark yaratır.

5.3 Durum Tanıma Kütüphanesi

RPD Recognition Primed Decision (Tanıma Temelli Karar Alma) modelinin eğitime çıkarımı şudur: uzman performansı prosedür değil, tanıma üzerine kuruludur.

İki atıcı düşünün. Birincisi aynı senaryoyu bin kez tekrarladı. İkincisi beş yüz farklı, belirsiz, yarı tamamlanmış senaryoyla karşılaştı. Sahada senaryo dışı bir durum ortaya çıktığında birinci atıcının tanıma kütüphanesi yoktur. İkincisi durumu tam olarak tanımasa bile benzer örüntüleri işlemiş, belirsizlikle baş etme kapasitesini geliştirmiştir.

6. SONUÇ

Bu makalenin merkezi savı şudur: operasyonel eğitimde temel kısıt teknik yeterlilik değil, bilişsel esnekliktir. Grossman ve Siddle'ın fizyolojik araştırmaları, yüksek stres altında prosedürel belleğin güvenilmez hale geldiğini belgelemiştir. Weick, Dixon ve Van Creveld'in çalışmaları bu dinamiğin bireysel düzeyden örgütsel düzeye nasıl uzandığını ortaya koymuştur. Klein'ın RPD modeli ve Davids'in KGY'si ise transfer başarısızlığının bilişsel mekanizmasını açıklamaktadır.

Pratik sonuç açıktır: senaryo eğitimi prosedürü pekiştirir, bilişsel esneklik inşa etmez. Bunun yerine kısıt manipülasyonu, gerçek fizyolojik stres aşılaması ve durum tanıma kütüphanesi inşasını merkeze alan bir eğitim paradigması gerekmektedir.

Son bir not: bu makalenin argümanı teknik yetkinliğin önemsizliğini savunmamaktadır. Sağlam teknik zemin, bilişsel esneklik eğitimi için önkoşuldur. Ancak önkoşul, varış noktasıyla karıştırılmamalıdır. Grossman'ın aktardığı vecize bunu özetler: 'Savaşta eğitimde öğrendiklerinin üzerine çıkamazsın, o düzeye kadar inersin.' Sorun şu: çoğu eğitim, operasyonel gerçekliğin çok altında bir düzeyi öğretiyor.

Yazar

Dr. Selçuk Aksak

Shooting Sport Instructor & Coach

IDPA CSO, Gunsmith

Burkut Academy

selcuk.aksak@burkut.tr

https://www.instagram.com/draksak_offical/

https://academy.burkut.tr

KAYNAKLAR

Artwohl, A., ve Christensen, L. W. (2002). Deadly Force Encounters (2nd ed.). Boulder, CO: Paladin Press.

Davids, K., ve Araújo, D. (2010). The concept of 'Organismic Asymmetry' in sport science. Journal of Science and Medicine in Sport, 13(6), 633–640.

Dixon, N. F. (1976). On the Psychology of Military Incompetence. London: Jonathan Cape.

Gibson, J. J. (1979). The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin.

Grossman, D., ve Christensen, L. W. (2004). On Combat. PPCT Research Publications.

Keegan, J. (1976). The Face of Battle. London: Jonathan Cape.

Kilcullen, D. (2009). The Accidental Guerrilla. Oxford: Oxford University Press.

Klein, G. A. (1998). Sources of Power. Cambridge, MA: MIT Press.

Murray, W., ve Millett, A. R. (1996). Military Innovation in the Interwar Period. Cambridge: Cambridge University Press.

Newell, K. M. (1986). Constraints on the development of coordination. In M. G. Wade ve H. T. A. Whiting (Eds.), Motor Development in Children (pp. 341–360). Dordrecht: Martinus Nijhoff.

Reason, J. (1990). Human Error. Cambridge: Cambridge University Press.

Siddle, B. K. (1995). Sharpening the Warrior's Edge. Millstadt, IL: PPCT Research Publications.

Van Creveld, M. (1985). Command in War. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Weick, K. E. (1993). The collapse of sensemaking in organizations: The Mann Gulch disaster. Administrative Science Quarterly, 38(4), 628–652.